Zakon cystersów rezyduje w Szczyrzycu od 1234 roku. Osadzony tu został z zadaniem wyrąbywania lasów i osadzenia na porębach ludzi. Z czasem otrzymał też prawo lokowania wsi na prawie magdeburskim.
W okresie zaborów cystersi ze Szczyrzyca utracili ziemię, zakazane było przyjmowanie do nowicjatu, ale pozwolono im założyć elementarną czteroklasową szkołę dla dzieci wiejskich. Jej wychowankiem był Władysław Orkan. Podczas okupacji hitlerowskiej w opactwie znalazło schronienie wielu uchodźców z różnych zakątków Polski, prowadzono tajne nauczanie, które w 1945 roku przekształcone zostało w Prywatne Gimnazjum oo. Cystersów w Szczyrzycu, zamkniete przez władze PRL w 1955 roku. Po przemianach ustrojowych w Polsce (1989 rok) cystersi odkupili część ziemi, zamierzając kontynuować tradycje agrarne zakonu. Za szczególne męstwo w czasie II wojny światowej opactwo szczyrzyckie zostało odznaczone Krzyżem Virtuti Militari.
W opactwie szczyrzyckim najważniejszym obiektem jest murowany kościół z 1620 roku pw. Najświętszej Marii Panny. Najpierw gotycki, potem w XVIII i XIX wieku przebudowany. Barokowe wyposażenie wnętrz, m.in. cudowny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVI wieku.
Szczyrzycki klasztor tworzy czworobok budynków przylegających do kościoła, z wewnętrznym dziedzińcem. Całość murowana, jednopiętrowa, w głównym zrębie XVII-wieczna. We wschodniej części drzwi z herbem Pilawa z 1572 roku. Na ścianie południowej portal z herbem "Trzy Strzały", oraz kilka gotycko - renesansowych portali nad drzwiami prowadzącymi do cel zakonnych. krucyfiks z XV wieku, kropielnica kamienna z XVI w., grupa Ukrzyżowania z XVII w oraz obrazy świętych z XVII - XVIII wieku. W otoczeniu piękne utrzymany ogród (niedostępny do zwiedzania) oraz kaplice różańcowe.
Do zepołu klasztornego należy ponadto zabytkowy spichlerz murowany z XVII wieku, z obszerną sienią o kolebkowym sklepieniu oraz z pięknym kamiennym portalem, ozdobionym herbem Korczaka. W 1954 roku w klasztorze zorganizowano Muzeum Ojców Cystersów.
Browar Ojców Cystersów
Przez kilka wieków był wizytówką zakonników, jednak nie wytrzymał konkurencji w nowej rzeczywistości gospodarczej. Został zamkniety w połowie lat 90 ubiegłego wieku, m.in. ze względu na brak środków na jego modernizację. Przed kilkoma laty mnisi postawili na hodowlę krów rasy polskiej czerwonej. Wybudowali nowoczesną oborę. Mają ponad 100 szt. bydła. W przyszłości zamierzają produkować z mleka różnego rodzaju sery. Ojcowie zajęli się też produkcją wody mineralnej o nazwie "Źródła Ojców Cystersów ze Szczyrzyca". Teraz doszła ponownie produkcja piwa. Bowiem browar Belgia oraz reprezentująca opactwo spółka Dominium podpisali kontrakt na jego produkcję. Umowa wieńczy kilkuletnie starania browaru o wykorzystanie unikatowej receptury cysterskiej. A cały zysk będzie przeznaczony na działalność opactwa i rozwój Szczyrzyca.
Na podstawie: "Ziemia Szczyrzycka" Stowarzyszenie Miłośnikow Ziemi Szczyrzyckiej, Doliny Stradomki i Grodziska; Nr 1/2009
